اسفندیار باقری در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «سلسله‌نیوز»، با تشریح ابعاد جامعه‌شناختی استمرار حضور مردم در اجتماعات شبانه طی ۲۰۰ شب، اظهار داشت: تداوم چنین حضوری را نمی‌توان صرفاً با هیجان اولیه ناشی از یک رویداد توضیح داد، بلکه در صورت تأیید با داده‌های میدانی، باید آن را حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل هویتی، فرهنگی، دینی و اجتماعی دانست که در طول زمان به یک تجربه جمعی تبدیل شده‌اند.
وی افزود: یکی از مهم‌ترین عوامل تداوم حضور مردم، وجود هویت‌های مشترک دینی، ملی و ارزشی است؛ زمانی که افراد یک اجتماع، خود را در چارچوب مجموعه‌ای از ارزش‌ها و باورهای مشترک تعریف می‌کنند، احساس تعلق آنان به یک گروه بزرگ‌تر تقویت شده و این احساس می‌تواند انگیزه مشارکت مستمر و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را افزایش دهد.
این تحلیل‌گر سیاسی با بیان اینکه از منظر جامعه‌شناختی، استمرار حضور در اجتماعات می‌تواند به شکل‌گیری و تقویت «هویت جمعی» منجر شود، گفت: به این معنا که افراد، خود را صرفاً به عنوان کنشگرانی منفرد نمی‌بینند، بلکه بخشی از یک جامعه بزرگ‌تر تلقی می‌کنند که دارای تجربه، دغدغه و سرنوشت مشترک است و همین احساس تعلق، زمینه استمرار مشارکت را فراهم می‌کند.
باقری ادامه داد: مؤلفه مهم دیگر، سرمایه اجتماعی است؛ شبکه روابط، اعتماد متقابل و تجربه همکاری میان افراد می‌تواند مشارکت جمعی را تسهیل کند و استمرار حضور، فرصت بیشتری برای شکل‌گیری ارتباطات اجتماعی، آشنایی میان گروه‌های مختلف و تجربه فعالیت مشترک فراهم می‌کند؛ البته برای اثبات افزایش سرمایه اجتماعی در سطح کل جامعه، نمی‌توان تنها به میزان حضور در یک اجتماع استناد کرد و به مطالعات میدانی و داده‌های پیمایشی نیاز است.
وی تصریح کرد: استمرار چنین اجتماعاتی همچنین می‌تواند احساس همبستگی و حمایت اجتماعی را تقویت کند؛ حضور افراد در کنار یکدیگر، به‌ویژه در شرایط بحرانی، می‌تواند احساس همدلی، پشتیبانی متقابل و تعلق به یک سرنوشت مشترک را افزایش دهد و تجربه‌های مشترک ایجادشده در این فرآیند نیز به بخشی از حافظه جمعی مشارکت‌کنندگان تبدیل شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به نقش تکرار و استمرار در بازتولید رفتارهای اجتماعی خاطرنشان کرد: هنگامی که یک اجتماع برای مدت طولانی تداوم پیدا می‌کند، حضور از یک رفتار مقطعی فاصله گرفته و می‌تواند به یک الگوی اجتماعی و حتی نوعی عادت جمعی تبدیل شود؛ تکرار مناسک، نمادها، شعارها و تجربه‌های مشترک نیز در این میان به بازتولید هویت و حفظ پیوند میان مشارکت‌کنندگان کمک می‌کند.
باقری با بیان اینکه استمرار حضور می‌تواند بر احساس مسئولیت جمعی نیز اثرگذار باشد، گفت: یکی دیگر از مفاهیم قابل بررسی در این زمینه «عاملیت جمعی» است؛ یعنی افراد احساس کنند در مواجهه با مسائل مشترک توانایی همکاری و اثرگذاری دارند. اگر این تجربه حضور از فضای اجتماع فراتر رفته و به فعالیت‌های داوطلبانه، کمک‌رسانی، حل مسائل محلی و مشارکت مدنی گسترش پیدا کند، می‌تواند ظرفیت‌های اجتماعی ایجادشده را ماندگارتر کند.
وی در ادامه عنوان کرد: از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، پیوند میان هویت ملی و مشارکت اجتماعی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ اگر شهروندان احساس کنند در سرنوشت کشور نقش دارند و حضور آنان بخشی از مسئولیت اجتماعی و ملی آنان است، این احساس می‌تواند زمینه مشارکت و همکاری بیشتر را فراهم کند، اما هویت ملی زمانی به سرمایه اجتماعی مؤثر تبدیل می‌شود که بتواند گروه‌های مختلف جامعه را دربرگیرد و میان تفاوت‌های اجتماعی، امکان گفت‌وگو و همکاری ایجاد کند.
این استاد دانشگاه و تحلیل‌گر سیاسی تأکید کرد: در کنار فرصت‌های ناشی از استمرار اجتماعات، باید به چالش‌های آن نیز توجه داشت؛ انسجام اجتماعی پایدار صرفاً با حضور گروهی از مردم در یک فضای مشترک شکل نمی‌گیرد، بلکه نیازمند اعتماد متقابل، مشارکت فراگیر، توجه به مطالبات اجتماعی و امکان گفت‌وگوی سازنده میان شهروندان است و اگر گروه‌هایی احساس کنند از این فرآیند کنار گذاشته شده‌اند، ظرفیت همبستگی آن می‌تواند با محدودیت مواجه شود.
باقری در پایان گفت: استمرار حضور مردم در اجتماعات ۲۰۰ شب را می‌توان از منظر جامعه‌شناختی ظرفیتی برای تقویت هویت جمعی، همبستگی اجتماعی، احساس تعلق و برخی شبکه‌های سرمایه اجتماعی دانست، اما ارزیابی علمی تأثیر واقعی این پدیده بر کل جامعه ایران نیازمند شواهد گسترده‌تر است؛ مهم‌ترین معیار موفقیت اجتماعی چنین حضوری نیز آن است که همبستگی شکل‌گرفته در میدان اجتماع، به همکاری پایدار، اعتماد متقابل، مشارکت فراگیر و حل مسائل مشترک جامعه تبدیل شود.
