دکتر اسفندیار باقری، در گفتگو با پایگاه خبری تحلیلی «سلسله‌نیوز»، با اشاره به اهمیت تاریخی ۱۳ آبان اظهار داشت: سیزدهم آبان در تقویم تاریخی ایران تنها یک مناسبت نیست، بلکه روزی است که سه رویداد مهم و تأثیرگذار تاریخ معاصر کشور را در خود جای داده است؛ روزی که یادآور مبارزه با استبداد، اعتراض به دخالت بیگانگان و نقش‌آفرینی دانش‌آموزان و دانشجویان در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران است.
وی با بیان اینکه ۱۳ آبان نماد پیوند سه مفهوم مهم استقلال ملی، آگاهی سیاسی و مشارکت نسل جوان در سرنوشت جامعه است، افزود: برای شناخت بهتر جایگاه این روز باید سه واقعه تاریخی مهمی را که در سال‌های ۱۳۴۳، ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ رخ داده‌اند، در کنار یکدیگر بررسی کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به نخستین واقعه تاریخی این روز، یعنی تبعید امام خمینی(ره) در ۱۳ آبان ۱۳۴۳، عنوان کرد: در پی اعتراض امام خمینی(ره) به قانون کاپیتولاسیون و اعطای مصونیت قضایی به مستشاران آمریکایی در ایران، حکومت پهلوی ایشان را بازداشت و به ترکیه تبعید کرد. این قانون از منظر استقلال و حاکمیت ملی موضوعی مناقشه‌برانگیز بود؛ چراکه مسئله مصونیت قضایی اتباع خارجی در برابر قوانین ایران را مطرح می‌کرد.
دکتر باقری با تأکید بر پیام تاریخی این واقعه تصریح کرد: استقلال سیاسی و قضایی از ارکان اساسی حاکمیت ملی هر کشور است و هیچ ملتی نمی‌تواند نسبت به حقوق و عزت ملی خود بی‌تفاوت باشد.
وی در ادامه به واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ و شهادت جمعی از دانش‌آموزان و دانشجویان اشاره کرد و گفت: در این روز، گروهی از دانش‌آموزان و دانشجویان در محوطه دانشگاه تهران و اطراف آن در اعتراض به حکومت پهلوی تجمع کردند که نیروهای حکومتی به آنان حمله کردند و شماری از جوانان جان خود را از دست دادند. این حادثه به نمادی از حضور نسل جوان در مبارزات اجتماعی و سیاسی ایران تبدیل شد و یاد دانش‌آموزان جان‌باخته جایگاه ویژه‌ای در حافظه تاریخی کشور پیدا کرد.
این کارشناس تاریخ با اشاره به پیام اجتماعی این واقعه خاطرنشان کرد: دانش‌آموزان صرفاً آینده‌سازان جامعه نیستند، بلکه می‌توانند در تحولات اجتماعی زمان خود نیز نقش‌آفرین باشند. آگاهی، مسئولیت‌پذیری و مطالبه‌گری آگاهانه از مهم‌ترین سرمایه‌های نسل جوان به شمار می‌رود.
دکتر باقری سومین رویداد تاریخی ۱۳ آبان را تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸ دانست و بیان کرد: یک سال پس از واقعه دانشگاه تهران، گروهی از دانشجویان پیرو خط امام سفارت آمریکا در تهران را تصرف کردند. این اقدام در پی تحولات انقلاب اسلامی، ورود محمدرضا پهلوی به آمریکا برای درمان و نگرانی از تکرار مداخله خارجی در ایران صورت گرفت.
وی با اشاره به پیامدهای این رویداد ادامه داد: تسخیر سفارت آمریکا به بحرانی دیپلماتیک و بین‌المللی انجامید که ۴۴۴ روز ادامه داشت و تأثیرات گسترده‌ای بر روابط ایران و آمریکا گذاشت. این واقعه از منظر تاریخی و حقوق بین‌الملل، علاوه بر زمینه‌های سیاسی و انقلابی، پیامدهای حقوقی و دیپلماتیک مهمی نیز داشت که از جمله آن‌ها می‌توان به مسئله مصونیت اماکن دیپلماتیک و امنیت کارکنان سفارتخانه‌ها اشاره کرد.
این استاد دانشگاه در تحلیل علمی و اجتماعی این سه واقعه گفت: از منظر جامعه‌شناسی تاریخی، رویدادهای ۱۳ آبان را می‌توان از سه زاویه استقلال و هویت ملی، مشارکت اجتماعی نسل جوان و رابطه مردم و قدرت سیاسی بررسی کرد. واقعه سال ۱۳۴۳ بیانگر اهمیت حاکمیت ملی و حساسیت جامعه نسبت به دخالت خارجی بود؛ حادثه سال ۱۳۵۷ نقش مؤثر جوانان و دانش‌آموزان در شکل‌گیری تحولات تاریخی و اجتماعی را نشان داد و واقعه سال ۱۳۵۸ نیز بازتابی از فضای انقلابی، نگرانی‌های سیاسی و نگاه بخشی از جامعه به روابط ایران و آمریکا بود.
دکتر باقری با تأکید بر ضرورت نگاه علمی به تاریخ بیان کرد: برای شناخت درست و دقیق رویدادهای تاریخی، باید علاوه بر انگیزه‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری هر واقعه، پیامدها و آثار کوتاه‌مدت و بلندمدت آن‌ها را نیز مورد بررسی قرار داد؛ چراکه تحلیل تاریخی بدون توجه به زمینه‌ها و نتایج وقایع، نمی‌تواند شناخت کاملی از تحولات اجتماعی و سیاسی به دست دهد.
وی در پایان با اشاره به پیام ماندگار ۱۳ آبان تأکید کرد: سیزدهم آبان روزی است که تاریخ ایران سه روایت متفاوت اما به‌هم‌پیوسته را در حافظه خود ثبت کرده است؛ روایت اعتراض به کاپیتولاسیون، روایت ایستادگی و جان‌باختن دانش‌آموزان و روایت تسخیر سفارت آمریکا. این روز یادآور آن است که استقلال، عزت ملی، آگاهی تاریخی و مشارکت مسئولانه مردم از مؤلفه‌های مهم حفظ هویت و اقتدار هر جامعه هستند.
